„Jedną z największych tajemnic autyzmu są niezwykłe zdolności wizualne i wyobraźnia przestrzenna większości z nas przy bardzo ubogich umiejętnościach werbalnych. Jako dziecko, a później jako nastolatka byłam przekonana, że wszyscy myślą obrazami” (T.Grandin).

Każdy z nas stale korzysta z informacji wzrokowych, jest to dominujący sposób poznawania świata. Percepcja wzrokowa pośredniczy prawie we wszystkich działaniach człowieka. Zauważmy, że trudne informacje stają się bardziej zrozumiałe, jeśli przekażemy je w sposób obrazowy.

Wizualizacja oznacza graficzne metody tworzenia, analizy oraz przekazywania informacji. Pozwala ona lepiej zrozumieć nam  złożone, abstrakcyjne pojęcia, skomplikowane zjawiska. Wielu z nas nie opanowałoby istoty procesów chemicznych bez dobrego wykresu lub nie dojechałoby do celu, wyłącznie na podstawie wskazówek ustnych. Obraz przed oczami sprawia, że nasza analiza, przetwarzanie informacji są duże szybsze.

Przedstawienie informacji za pomocą obrazów jest skuteczną metodą wspierającą proces terapii dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, a szczególnie dzieci ze spektrum autyzmu. Warto przytoczyć słowa Temple Grandin:

„Osoby z autyzmem z trudem uczą się rzeczy, o których nie da się myśleć w kategorii obrazu” (…). Dzieciom niżej funkcjonującym w nauce mogą pomagać skojarzenia, opatrywanie różnych ważnych elementów otoczenia etykietami”.

Osoby z autyzmem często poznają i rozumieją otaczającą ich rzeczywistość za pomocą informacji wzrokowych, natomiast mają trudność w odbiorze informacji słownych, takich jak polecenia ustne. Jedną z konsekwencji takiego sposobu postrzegania świata jest wydłużony czas przetwarzania  i wyszukania informacji oraz idące za tym trudności w rozwiązywaniu problemów, prowadzeniu dialogu,  rozumieniu zasad.

Obraz pomaga zmniejszyć napięcie, ułatwia oczekiwanie i co najważniejsze, poprawia rozumienie konkretnych sytuacji, trudnych zasad. Ze względu na problemy w tworzeniu pojęć przez osoby z autyzmem, należy wziąć od uwagę możliwość stosowania różnorodnych obrazów, jednakże pamiętajmy o wymienianiu ich, by konkretny piktogram lalki nie stał się tożsamy z jej pojęciem. Musimy zadbać  o generalizację, dlatego prócz zdjęć, PCS- ów zachęcamy do rysowania na tablicy, kartce, itp. Wtedy na pewno unikniemy wyżej wspomnianego błędu.

Należy pamiętać, że w miarę poprawy rozumienia mowy, rezygnujemy z podpowiedzi wizualnych. Musimy stwarzać sytuacje do sprawdzenia aktualnych umiejętność odpowiadania na komunikaty słowne, by nie hamować rozwoju w tym zakresie. Nie zapominajmy jednak, że wiele wysokofunkcjonujących osób ze spektrum autyzmu zawsze będzie potrzebować podpowiedzi wzrokowych.

Jak stosować wizualizację w terapii dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi?

  1. Plany dnia/czynności.

Strukturalizację czasu zapewnić możemy dzięki planom aktywności- np. plan dnia w przedszkolu. Zajęcia składające się na plan przedstawiamy w formie obrazowej. Wizualizacja powinna być dostosowana do możliwości percepcyjnych dziecka- w zależności od poziomu jego funkcjonowania stosujemy odpowiedni rodzaj informacji wizualnej. Aktywności w planie mogą być reprezentowane przez:

  • przedmioty konkretne (np. płyta CD oznacza słuchanie muzyki)
  • przedmioty symboliczne (np. ręcznik oznacza pójście do toalety, a nie konkretną czynność, która będzie się tam odbywać)
  • zdjęcia (np. zdjęcie stolika oznacza edukację)
  • obrazki (np. PCSy)
  • piktogramy
  • napisy

W terapii dzieci z autyzmem stosowana jest także strukturalizacja czynności polegająca na przedstawieniu konkretnych czynności w odpowiedniej kolejności przy pomocy wizualnej- np. etapy mycia rąk, sprzątania. Podobnie, jak w planach dnia, etapy te mogą być przedstawione  w różnej formie (przedmiotów, zdjęć, obrazków itp.).

Przykład: zwizualizowane etapy mycia zębów

.

  1. Oznaczenia miejsc.

W placówkach, do których uczęszczają osoby ze spektrum autyzmu wizualizacja jest stosowana w oznaczaniu mebli (szafki w szatni, szafki w salach, krzesełka) i przedmiotów (ręczniki, szczoteczki, pasty do zębów, książki). Pomieszczenia powinny mieć swoje etykiety (sale należące do grup, sale indywidualne, jadalnia, łazienki, gabinet logopedy, biuro itd.). Są to obrazki, zdjęcia lub napisy, ich rozmiar i miejsce umieszczania dostosowane są do możliwości percepcyjnych i poznawczych dzieci. Wiele dzieci korzysta   z tego rodzaju wizualizacji, postrzegając przedszkole, szkołę czy poradnię jako miejsce bezpieczne oraz przewidywalne.

3. Zajęcia terapeutyczne.

Terapeuci oraz nauczyciele stale wykorzystują wizualizację podczas prowadzenia zajęć. Nie oznacza to rezygnowania z komunikatów słownych, ale te mają być krótkie, jasno sprecyzowane i spójne z obrazem graficznym.

Przykład: W trakcie zajęć muzycznych terapeuta proponuje dzieciom zabawy przedstawione w formie graficznej (np. „Krasnoludki”,  „Stary niedźwiedź”, „Balonik”) i układa je na planszy w odpowiedniej kolejności. Dzieciom wyżej funkcjonującym prezentowane są napisy, które systematycznie są skreślane z tablicy. Dodatkowo uczymy dziecko w ten sposób następstwa czasowego.

Chcąc zachęcić dzieci do wyboru preferowanych przez nie aktywności również warto zastosować podpowiedzi wizualne. Niejedno dziecko z autyzmem na pytanie: „W co chcesz się pobawić?”, nie będzie potrafiło odpowiedzieć.

Plan zajęć muzycznych:

Przykład : Jednym ze sposobów uspołecznienia oraz nauki zabawy u dzieci z autyzmem jest tzw. „wspólna zabawa”, w której biorą udział wszystkie dzieci razem z terapeutą. Na dużej planszy znajdują się imiona dzieci oraz zabawy, które każde z nich może wybrać. Po wskazaniu przez dziecko danej aktywności, wszyscy w niej uczestniczą. Zarówno imiona, jak i zabawy są przedstawione w formie graficznej. To ułatwia nie tylko samodzielny wybór, ale także czekanie na swoją kolej, akceptowanie wyborów kolegów, przełamywanie niechęci do niektórych zabaw.

Zdjęcie: Plan wspólnej zabawy.

Przykład 3. W trakcie powitalnych zajęć odbywających się po przyjściu dzieci do sali również stosowana jest wizualizacja. Na tablicy umieszczane mogą być: zdjęcia, imiona dzieci oraz terapeutek, nastrój, w jakim dzieci są danego dnia, obrazki przedstawiające porę roku, pogodę, napisy (dzień tygodnia, miesiąc) itd.

Przykład 4: Podczas zajęć edukacyjnych, gdy wprowadzamy nowe pojęcia, dobrą metodą wizualizacji są prezentacje multimedialne, bogate w zdjęcia, ilustracje.

Często stosowanym przez nas rodzajem wizualizacji są bity obrazkowe. Prezentacja bitów polega na wielokrotnym, krótkotrwałym zademonstrowaniu dziecku zestawów obrazków. Jej celem jest rozwijanie słownika poprzez kojarzenie pokazywanego obrazka przedmiotu z jego nazwą. Dzięki dużej ilości powtórzeń, dziecko jest w stanie utrwalić prezentowane obrazki i słowa.

  1. Czas wolny.

W przypadku dzieci, które samodzielnie nie potrafią zorganizować sobie aktywności w czasie wolnym, stosowany jest plan zabawy. Plan ten układany jest przez dziecko i składa się z kilku aktywności przedstawionych w różnej formie wizualnej, zazwyczaj są to zdjęcia, piktogramy, PCS-y lub obrazki. Warto zadbać o wprowadzenie planu zabawy także na terenie domu.

Zdjęcie: Plan zabawy jednego z dzieci.

  1. Nauka piosenek, wierszy.

Jeżeli dzieci przejawiają trudność w zapamiętaniu tekstu piosenki czy wiersza ze słuchu, warto przedstawić słowa za pomocą obrazów lub uczyć się z tekstem drukowanym (w przypadku dzieci czytających).

         6. Zasady.

To niezwykle ważny punkt. Dzieci często słyszą od nas: „Stasiu, nie krzycz/ Julia nie biegaj”. Tak naprawdę komunikaty te niewiele wnoszą w przypadku dzieci z autyzmem, nie pokazują jasno, co można, wprowadzają stres i niezrozumienie. Warto przedstawić zasady, ważne dla konkretnej grupy w formie wizualnej tak, by pokazywały, co dziecko powinno i co może robić.

Często problemy ze zrozumieniem zasad pojawiają się w czasie zabawy swobodnej, np. gdy dzieci chcą bawić się tym samym autem. Wtedy także może okazać się pomocna prosta wizualizacja problemu. Możemy wykorzystać zdjęcia lub etykiety z imionami dzieci, mówiąc: „Teraz Staś bawi się autem, a Michał pociągiem; jak powiem <<zamiana>>, Michał będzie bawił się autem, a Staś pociągiem”.

Michał auto
Staś pociąg
ZAMIANA
Michał pociąg
Staś auto
  1. Systemy motywacyjne.

W przypadku niektórych dzieci stosowanie gospodarki żetonowej, dodatkowo w atrakcyjnej formie wizualnej (np. punkty w ulubionym kształcie lub kolorze) może wzmocnić motywację podczas zajęć.

Dzieci często wybierają rodzaj punktów, które będą zbierać za wykonanie przygotowanych przez terapeutę zadań. W zależności od zainteresowań decydują się na np. pojazdy lub zwierzęta. Terapeuta informuje dziecko, ile punktów należy zdobyć, by otrzymać umówioną nagrodę. Po każdym zadaniu dziecko otrzymuje punkt oraz pochwałę.

Zdjęcie: Przykładowa tabliczka motywacyjna wykonana przez osoby z autyzmem  z Pracowni Rzeczy Różnych Fundacji SYNAPSIS.

Na zakończenie

Podsumowując, w terapii dzieci z autyzmem warto stosować różne sposoby wizualizacji. W artykule podałyśmy przykłady stosowane podczas naszej pracy, jednak nie wyczerpują one ogromnych możliwości tej metody.  Twórcze podejście do wizualizacji może zapewnić wiele ciekawych pomysłów na prowadzenie zajęć, organizowanie dnia czy rozwiązanie bieżących problemów wynikających często  z niezrozumienia przekazu werbalnego.

Wszystkie cytaty pochodzą z książki: „Myślenie obrazami oraz inne relacje z mojego życia z autyzmem” Temple Grandin.
Zdjęcie wyróżniające: startupstockphotos.com, pozostałe zdjęcia autorstwa własnego.

Magdalena Wątrobińska, Paulina Zawadzka